Liczby i struktura polskiego NGO
Według danych Stowarzyszenia Klon/Jawor z raportu „Kondycja sektora organizacji pozarządowych w Polsce 2023", w kraju funkcjonuje ok. 92 000 stowarzyszeń i 30 000 fundacji. Łącznie z organizacjami kościelnymi i innymi podmiotami trzeciego sektora liczba przekracza 160 000 podmiotów.
Największe skupiska NGO zlokalizowane są w województwach mazowieckim (ok. 18% wszystkich organizacji), małopolskim (ok. 10%) i śląskim (ok. 9%). Dysproporcja między miastem a wsią pozostaje wyraźna — ponad 60% organizacji działa na obszarach miejskich, mimo że połowa Polaków mieszka poza miastami.
Obszary tematyczne — co robią polskie NGO
Pomoc społeczna i zdrowie
To największy blok tematyczny — obejmuje ok. 28% wszystkich organizacji. Działają tu zarówno ogólnopolskie podmioty jak Caritas Polska (ok. 3000 placówek), jak i tysiące lokalnych stowarzyszeń prowadzących domy opieki, jadłodajnie i hospicja. Polskie Towarzystwo Pomocy Osobom Autystycznym skupia ponad 4000 rodzin w 70 oddziałach regionalnych.
Edukacja i dzieci
Fundacje oświatowe i stowarzyszenia rodziców stanowią drugą co do wielkości grupę. Wśród największych wyróżnia się Fundacja Centrum Edukacji Obywatelskiej (CEO), która od 1994 roku realizuje krajowe programy kształcenia obywatelskiego, oraz Stowarzyszenie Umarłych Statutów zajmujące się pomocą prawną uczniom.
Środowisko naturalne
Ponad 4500 organizacji deklaruje działalność ekologiczną. Do najbardziej rozpoznawalnych należą Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (PTOP), Fundacja WWF Polska oraz sieć lokalnych stowarzyszeń „Nie! dla Wysypiska". Działają one na podstawie prawa krajowego i dyrektyw UE (Habitats Directive, Birds Directive).
Kultura i dziedzictwo
Organizacje kulturalne — od towarzystw miłośników lokalnej historii przez stowarzyszenia teatralne aż po fundacje organizujące festiwale — stanowią ok. 15% sektora. Ustawa o muzeach i ustawa o bibliotekach regulują część ich działalności, choć spora część działa na podstawie samego prawa o stowarzyszeniach.
Dane: W 2023 roku łączny budżet polskich NGO wyniósł szacunkowo 27 mld zł. Tylko 12% organizacji dysponowało budżetem powyżej 100 000 zł rocznie. Mediana budżetu rocznego to ok. 7 000 zł — co oznacza, że większość polskich NGO działa praktycznie bez stałych przychodów.
Źródła finansowania
Dotacje publiczne i 1,5% podatku
Mechanizm odpisu 1,5% podatku dochodowego na rzecz organizacji pożytku publicznego (OPP) generuje co roku ponad 1 mld zł. W 2023 roku kwota przekazana przez podatników wyniosła 1,28 mld zł. Największym beneficjentem jest Fundacja WOŚP (ponad 106 mln zł), wyprzedzająca Caritas Polska (ok. 32 mln zł) i Fundację Anny Dymnej „Mimo Wszystko".
Fundusze europejskie
W perspektywie finansowej 2021–2027 dla polskich NGO dostępne są środki z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+) oraz Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji. Nabory prowadzą regionalne urzędy marszałkowskie i Centrum Projektów Europejskich.
Granty prywatne i biznesowe
Duże polskie korporacje — PKN Orlen, KGHM, PKO BP — prowadzą własne programy grantowe. Granty przyznawane są najczęściej w formule konkursowej z rocznym cyklem naboru. Do wiarygodnych baz grantów należą portale granty.pl i fundusze.ngo.pl.
Organizacje referencyjne — gdzie szukać sprawdzonych partnerów
Przy wyborze organizacji do współpracy lub przekazania darowizny warto korzystać ze źródeł weryfikujących przejrzystość finansową. Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (FRSO) prowadzi akredytację „Przejrzysta Organizacja". Lista akredytowanych podmiotów dostępna jest na stronie frso.pl.
Komitet ds. Pożytku Publicznego prowadzi rejestr OPP dostępny przez portal pozytek.gov.pl — można tam sprawdzić sprawozdania finansowe każdej organizacji posiadającej status OPP za ostatnie trzy lata.
Zmiany prawne w ostatnich latach
Nowelizacja ustawy o działalności pożytku publicznego z 2022 roku uprościła procedurę rejestracji małych stowarzyszeń (tzw. stowarzyszeń zwykłych) — od tego czasu nie muszą one przechodzić przez KRS, wystarczy zgłoszenie do starosty. Próg minimalnej liczby członków utrzymano na poziomie 3 osób.
W 2024 roku Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej opublikowało projekt nowej ustawy o wolontariacie, który przewiduje m.in. elektroniczny rejestr wolontariuszy i ujednolicony wzór zaświadczenia. Na dzień aktualizacji tego artykułu projekt pozostaje w fazie konsultacji społecznych.